चेस ऑलिम्पियाड २०२६ मध्ये भारत विजेतेपद राखेल का?

भारतीय चेसचा सुवर्णयुग आणि समरकंदची आव्हाने

२०२४ साली बुडापेस्टमध्ये झालेल्या ४५व्या चेस ऑलिम्पियाडमध्ये भारताने इतिहास रचला. पुरुष (ओपन) आणि महिला दोन्ही विभागांत सुवर्णपदक जिंकून देशाने पहिल्यांदाच दुहेरी सुवर्ण साध्य केले. ही कामगिरी सोव्हिएत युनियन आणि चीननंतर फक्त तिसऱ्यांदा झाली आहे. आता २०२६ मध्ये उझबेकिस्तानच्या समरकंद येथे ४६ वी चेस ऑलिम्पियाड स्पर्धा होणार आहे. भारत दोन्ही विभागांत डिफेन्डिंग चॅम्पियन आहे. प्रश्न साधा आहे- भारत हे विजेतेपद राखेल का?

चेस ऑलिम्पियाडची थोडक्यात माहिती

चेस ऑलिम्पियाड स्पर्धेचे फिडे (FIDE) मार्फत होते. जगातील सर्वांत मोठी सांघिक बुद्धिबळ स्पर्धा आहे. दर दोन वर्षांनी होणाऱ्या या स्पर्धेला १९२७ पासून सुरुवात झाली. ओपन आणि महिला असे दोन विभाग या स्पर्धेत असतात. प्रत्येक संघात चार खेळाडू आणि एक राखीव असतो. स्विस सिस्टीममध्ये ११ राउंड खेळले जातात. मॅच पॉइंट्सवर आधारित रँकिंग ठरते. विजेत्या संघाला ओपन गटासाठी हॅमिल्टन-रसेल कप, तर महिलांसाठी व्हेरा मेनचिक कप दिला जातो. एकूण कामगिरीसाठी नोना गप्रिंदश्विली ट्रॉफीही असते.

२०२६ ची स्पर्धा १५ ते २७ सप्टेंबरदरम्यान समरकंद येथे होईल. सिल्क रोड इंटरनॅशनल एक्झिबिशन सेंटर हे या स्पर्धेचे मुख्य स्थळ आहे. सुमारे २०० संघ अपेक्षित आहेत. भारत दोन्ही विभागांत डिफेन्डिंग चॅम्पियन म्हणून उतरेल.

भारताचा चेस ऑलिम्पियाड इतिहास: १९५६ ते २०२२

ही स्पर्धा जरी १९२७ पासून सुरू झाली असली तरी भारत पहिल्यांदा १९५६ मध्ये मॉस्कोतील १२ व्या ऑलिम्पियाडमध्ये सहभागी झाला होता. त्या वेळी भारतीय संघात रामदास, बी. पी. म्हैसाकर, एस. वेंकटरमन आणि आर. बी. साप्रे यांचा समावेश होता. त्या वेळी भारताला फायनल सीमध्ये तिसरे स्थान मिळाले होते. तेव्हापासून भारत नियमित सहभागी झाला आहे. १९८० पासून भारताचा प्रत्येक स्पर्धेत सहभाग आहे.

सुरुवातीची दशके कठीण होती. १९८० च्या दशकात विश्वनाथन आनंद नावाचा नवा तारा भारताला लाभला. त्याने भारतीय बुद्धिबळाला नवा आयाम दिला. आनंद अनेक ऑलिम्पियाड खेळला. कृष्णन शशिकिरण, दिब्येंदू बरुआ, प्रवीण ठिपसे यांसारखे खेळाडू संघाचा आधार होते. मात्र, तरीही भारताला पदकांच्या जवळपासही पोहोचता आले नाही. त्या वेळी अमेरिका, रशिया, अमेरिका, आर्मेनिया, युक्रेन आणि चीन यांचे वर्चस्व होते.

२००० नंतर भारतीय बुद्धिबळात सुधारणा दिसू लागली. २००४ मध्ये कॅल्वियात सहावे स्थान, २००८ मध्ये ड्रेस्डेनमध्ये १६ वे, २०१० मध्ये खांटी-मान्सीस्कमध्ये १८वे, तर २०१२ मध्ये इस्तंबूलमध्ये भारताची ३५ व्या स्थानावर घसरण झाली. मात्र, त्यामुळे भारतीय बुद्धिबळाची पिछेहाट झाली असे अजिबात नाही. भारताने फिनिक्स पक्ष्याप्रमाणे भरारी घेतली.

२०१४, ट्रॉम्सो (नॉर्वे): पहिले कांस्य  

पुरुषात भारताने पहिले पदक जिंकले. त्या वेळी भारतीय संघात होते परिमार्जन नेगी, सेथुरमन पी., कृष्णन सासीकिरन, अधिबन बास्करन आणि ललित बाबू. चीनला सुवर्ण, हंगेरीला रौप्य (टायब्रेकरने), तर भारताने कांस्य पदक जिंकले. १७ मॅच पॉइंट्ससह चार संघ समान गुणांवर होते. विश्वनाथन आनंद या स्पर्धेत खेळू शकला नाही. कारण तो त्या वेळी विश्व चॅम्पियनशिपसाठी तयारी करीत होता. तरीही भारताने पदक जिंकले. ही महत्त्वाची सुरुवात होती.

• २०१६, बाकू: चौथे स्थान  
• २०१८, बटुमी: सहावे स्थान. चीनने डबल गोल्ड जिंकले होते.
• २०२०: ऑनलाइन ऑलिम्पियाड. भारत आणि रशिया यांनी संयुक्त सुवर्ण. २०२१ मध्ये कांस्य
• २०२२, चेन्नई (होम ऑलिम्पियाड): ऐतिहासिक क्षण. भारताने तीन संघ उतरवले. ओपनमध्ये इंडिया बी (गुकेश, प्रग्गनानंद, अधिबन, रौनक साधवानी, निहाल सरीन) कांस्य. महिलांमध्येही कांस्य (कोनेरू हम्पी, द्रोणावली हरिका, आर. वैशाली, तानिया सचदेव, भक्ती कुलकर्णी) मिळाले. नोना गप्रिंदश्विली ट्रॉफीही मिळाली. होम ग्राउंडवर सुवर्ण जवळपास होते, पण शेवटच्या क्षणी हुकले. गुकेशने उझबेकिस्तानविरुद्ध चूक केली, जी नंतरचे यश घडवण्यासाठी प्रेरणा ठरली.

एकूणच १९५६ ते २०२२ पर्यंत भारताने ओपनमध्ये दोन कांस्य आणि महिलांमध्ये एक कांस्य (अधिक ऑनलाइन) मिळवले. सरासरी कामगिरी मध्यम होती. पण तळापासूनची वाढ सुरू झाली होती. ग्रँडमास्टर आणि इंटरनॅशनल मास्टरची संख्या वाढली, तरुण पिढी तयार झाली.

२०२४ बुडापेस्ट: ऐतिहासिक डबल गोल्ड

४५वी चेस ऑलिम्पियाड स्पर्धा १० ते २२/२३ सप्टेंबर २०२४ दरम्यान बुडापेस्टमध्ये झाली. १८८ देशांचे तब्बल ३५० संघ होते. भारत ओपनमध्ये दुसरा मानांकित (सरासरी रेटिंग सुमारे २७५३-२७५५) संघ होता, तर अमेरिका पहिला.

ओपन संघ: डी. गुकेश, आर. प्रज्ञानंद, अर्जुन एरिगसी, विदित गुजराती, पी. हरिकृष्णा. कॅप्टन: श्रीनाथ नारायणन.

महिला संघ: हरिका द्रोणावल्ली, आर. वैशाली, दिव्या देशमुख, वंतिका अग्रवाल, तानिया सचदेव. कॅप्टन: अभिजित कुंटे

ओपनमध्ये भारताने १० सामने जिंकले, एक बरोबरी. २१/२२ मॅच पॉइंट्स- हे विक्रमी यश होते. मागील उच्चांक २० गुणांचा होता. अमेरिका, उझबेकिस्तान, चीन, सर्बिया, अर्मेनिया या सर्वांना १७ गुणांवर मागे टाकले. तब्बल चार गुणांचा फरक प्रचंड होता. फक्त एक गेम हरला, २७ जिंकले, बाकी ड्रॉ.

महिलांमध्ये १९ पॉइंट्ससह स्पष्ट सुवर्ण. कझाकिस्तान रौप्य, अमेरिका कांस्य

वैयक्तिक सुवर्ण: गुकेश (बोर्ड १), अर्जुन एरिगसी (बोर्ड ३), दिव्या देशमुख (बोर्ड ३ महिला), वंतिका अग्रवाल (बोर्ड ४ महिला). गुकेशची परफॉर्मन्स रेटिंग ३०००+ होती- १९७२ नंतरची सर्वोत्तम कामगिरी.

विश्वनाथन आनंद म्हणाले, की हा “मॅजिकल टाइम” आहे. अनेकांनी याला भारतीय क्रीडा इतिहासातील १९८३ क्रिकेट वर्ल्डकपसारखे क्षण म्हटले. चीन २०१८ नंतर डबल गोल्ड जिंकणारा पहिला संघ होता.

या विजयामागे अनेक कारणे होती. तरुण पिढीची ताकद (गुकेश, प्राग, अर्जुन, दिव्या), टीमवर्क, कॅप्टनची रणनीती, घरी झालेल्या २०२२ च्या अनुभवातून शिकणे आणि देशभरात चेसची वाढती लोकप्रियता. आनंदने मार्ग दाखवला, आता नवी पिढी राज्य करीत आहे.

आता २०२६ च्या समरकंदमधून काय अपेक्षित?

४६ वी चेस ऑलिम्पियाड स्पर्धा १५ ते २७ सप्टेंबर २०२६ रोजी होणार आहे. राउंड १६ ते २७ सप्टेंबर, २२ सप्टेंबरला विश्रांती. भारत डिफेन्डिंग चॅम्पियन.

भारताची सध्याची ताकद

ओपनमध्ये गुकेश (विश्वचॅम्पियनशिप आव्हानकर्ता/विजेता असू शकतो- २०२४ नंतरची स्थिती विचारात घेता), अर्जुन एरिगसी (टॉप ५-१०), प्रज्ञानंद, विदित, हरिकृष्णा किंवा निहाल सरिन. रेटिंगनुसार भारत अजूनही टॉप २-३ मध्ये असेल. महिलांमध्ये हरिका, वैशाली, दिव्या, वंतिका आणि उदयोन्मुख खेळाडू. भारताकडे खोली (डेप्थ) आहे - अनेक २६००+ आणि २५००+ खेळाडू.

चेसबेस इंडिया, ऑनलाइन प्रशिक्षण, सरकारी आणि खासगी समर्थन, शालेय स्तरावरील वाढ यामुळे पिढी तयार होत आहे. २०१५ ते २०२४ दरम्यान टायटल्ड खेळाडूंची संख्या प्रचंड वाढली.

आव्हाने

1. प्रतिस्पर्धी: अमेरिका (कारुआना, वेस्ली सो, निएमान, अरोनियन इ.), चीन, उझबेकिस्तान (होम अॅडव्हान्टेज - अब्दुसत्तोरोव इ.), कझाकस्तान (महिलांमध्ये मजबूत), अर्मेनिया, जर्मनी, स्पेन. उझबेकिस्तानने २०२२ मध्ये ओपन सुवर्ण जिंकले होते.
2. फॉर्म आणि निवड: दोन वर्षांत रेटिंग आणि फॉर्म बदलू शकतो. जखम, थकवा, व्यक्तिगत स्पर्धांचा दबाव.
3. टीम केमिस्ट्री: २०२४ सारखे एकत्र खेळणे महत्त्वाचे. कॅप्टन आणि कोचची भूमिका.
4. मानसिक दबाव: डिफेन्डिंग चॅम्पियन असल्याने अपेक्षा जास्त. २०२२ सारखी शेवटची चूक टाळणे
5. इतर घटक: प्रवास, हवामान, स्थानिक समर्थन (उझबेकिस्तानसाठी), कोविडसारखी अनिश्चितता (कमी शक्यता).

भारत विजेतेपद राखेल का?

होय असेल तर...

• २०२४ मधील वर्चस्व अपघाती नव्हते. तरुण खेळाडू अजून सुधारत आहेत
• डेप्थ जास्त. एक-दोन खेळाडू फॉर्मबाहेर असले तरी पर्याय आहेत
• मानसिक विश्वास. डबल गोल्डनंतर आत्मविश्वास उच्च
• घरातील समर्थन आणि पायाभूत सुविधा
• चेसची लोकप्रियता वाढल्याने अधिक प्रतिभा दिसत आहे

नाही किंवा कठीण असेल तर...

• ऑलिम्पियाड अनिश्चित असते. एक वाईट राउंड सर्व चित्र बदलू शकतो
• अमेरिका आणि चीन मजबूत आहे. उझबेकिस्तान होम ग्राउंडवर धोकादायक
• महिला विभागात स्पर्धा जास्त असू शकते
• दोन वर्षांत नवीन स्टार उदयास येऊ शकतात

माझ्या मते, भारत ओपनमध्ये सुवर्ण किंवा रौप्य जिंकण्याची शक्यता खूप जास्त आहे. महिलांमध्येही टॉप ३ मध्ये राहण्याची चांगली संधी. डबल गोल्ड पुन्हा जिंकणे कठीण, पण अशक्य नाही - ४०-५०% शक्यता म्हणता येईल, जर फॉर्म राखला तर जास्त.

इतिहास पाहता, सोव्हिएत युनियनने दीर्घकाळ राज्य केले, नंतर रशिया, अर्मेनिया, चीन, अमेरिका यांनी. आता भारताचा काळ असू शकतो. आनंद म्हणाले होते, की ही काही वर्षांची तयारी होती. ती फळे देत आहे.

भविष्यातील दृष्टिकोन

२०२६ नंतरही भारताचे वर्चस्व कायम राहू शकते जर:

• तरुण खेळाडूंना आंतरराष्ट्रीय अनुभव मिळाला.
• महिला चेसला अधिक प्रोत्साहन.
• ग्रामीण भागात चेस पोहोचवले.
• स्पॉन्सरशिप आणि कोचिंग वाढले

चेस ऑलिम्पियाड फक्त पदकांसाठी नाही. राष्ट्रीय अभिमान, तरुणांना प्रेरणा आणि खेळाची वाढ यासाठी महत्त्वाचे आहे. २०२४ ने भारताला “बेस्ट चेस नेशन” म्हणून ओळख मिळवून दिली. २०२६ मध्ये ती सिद्ध करायची वेळ आहे.

समरकंदच्या रस्त्यांवर, सिल्क रोडच्या इतिहासात, भारतीय खेळाडू पुन्हा सुवर्ण घेऊन येतील, अशी आशा करूया; पण चेसमध्ये काहीही निश्चित नसते - प्रत्येक चाल महत्त्वाची असते. भारत तयार आहे, आता फक्त बोर्डवर सिद्ध करायचे आहे.

ही कामगिरी फक्त खेळाडूंची नाही, तर संपूर्ण भारतीय चेस समुदायाची आहे – कोच, फॅमिली, फॅन्स आणि संस्था. २०२६ मध्ये पुन्हा जयघोष ऐकूया! 🇮🇳♟️