चीन आणि भारत: क्रीडा क्षेत्रातील दोन आशियाई महाशक्तींची कथा

चीन आणि भारत: क्रीडा क्षेत्रातील दोन आशियाई महाशक्तींची कथा

(एक सखोल तुलनात्मक अभ्यास)

क्रीडा ही फक्त स्पर्धा नसते. ती राष्ट्राच्या आत्मविश्वासाची, शिस्तीची, नियोजनशक्तीची आणि भविष्यातील पिढीसाठी गुंतवणुकीची कसोटी असते. जेव्हा आपण चीन आणि भारत या दोन जगातील सर्वात मोठ्या लोकसंख्येच्या देशांकडे पाहतो, तेव्हा एक विचित्र आणि विचार करायला लावणारे चित्र समोर येते. दोन्ही देशांची लोकसंख्या जवळजवळ सारखी (भारत थोडा पुढे), दोन्ही देश आशियाई महाशक्ती बनण्याच्या दिशेने वाटचाल करत आहेत, दोन्ही देशांचे अर्थव्यवस्था जगात पाचव्या-दुसऱ्या क्रमांकावर आहेत. पण जेव्हा ऑलिंपिक पदकांचा विचार येतो, तेव्हा फरक आकाशाएवढा दिसतो.

चीनने आतापर्यंत उन्हाळी ऑलिंपिकमध्ये सुमारे ८०४ पदके जिंकली आहेत, त्यापैकी ३२५ सुवर्ण. भारत मात्र फक्त ४१ पदकांवर थांबला आहे, त्यापैकी फक्त १० सुवर्ण. पॅरिस २०२४ मध्ये चीनने ९१ पदके (४० सुवर्ण) घेतली, तर भारताने फक्त ६ पदके (कोणतेही सुवर्ण नाही). हा फरक केवळ संख्यात्मक नाही. तो दोन वेगवेगळ्या विचारसरणींचा, दोन वेगवेगळ्या धोरणांचा आणि दोन वेगवेगळ्या राष्ट्रीय प्राधान्यांचा फरक आहे.

आपण या फरकाच्या मुळापर्यंत जाऊ. चीन का पुढे आहे, भारत का मागे आहे, चीनचे क्रीडा धोरण काय आहे, भारताचे क्रीडा धोरण काय आहे आणि भारत या अंतराला कसा कमी करू शकतो, याचा सखोल अभ्यास करू.

१. आकडे बोलतात...

सर्वकालीन उन्हाळी ऑलिंपिक पदक:

• चीन: सुमारे ८०४ (३२५ सुवर्ण)
• भारत: ४१ (१० सुवर्ण)

प्रति दशलक्ष लोकसंख्येवर पदके:

• अमेरिका: सुमारे ९.१
• चीन: सुमारे ०.५७
• भारत: सुमारे ०.०२८

म्हणजे भारताला एक ऑलिंपिक पदक मिळवण्यासाठी सुमारे ३.५ कोटी लोकसंख्या लागते, तर चीनला १७.६ लाख. हा फरक केवळ ‘कमी मेहनत’ किंवा ‘कमी प्रतिभा’ यामुळे नाही. हा फरक प्रणालीचा, गुंतवणुकीचा आणि राष्ट्रीय धोरणाचा आहे.

२. चीनचे क्रीडा धोरण: ‘जुगुओ तिझी’ - संपूर्ण राष्ट्र एका ध्येयासाठी

चीनचे क्रीडा यश हे अपघाताने आलेले नाही. ते एका अत्यंत सुव्यवस्थित, केंद्रीकृत आणि कठोर प्रणालीचे फलित आहे. या प्रणालीला ‘जुगुओ तिझी’ (举国体制 - Juguo Tizhi) म्हणतात. याचा अर्थ “संपूर्ण देश एकत्र येऊन उच्चस्तरीय क्रीडा यशासाठी संसाधने एकवटणे”.

या प्रणालीची मुख्य वैशिष्ट्ये:

• लवकर प्रतिभा शोध: चीनमध्ये ४-५ वर्षांच्या लहान मुलांना स्पोर्ट्स स्कूल्समध्ये घेतले जाते. शरीराची रचना, लवचिकता, वेग आणि सहनशक्ती यांची वैज्ञानिक चाचणी केली जाते. योग्य मुलांना राज्य आणि राष्ट्रीय स्तरावरील स्पोर्ट्स अकादमींमध्ये पाठवले जाते.
• केंद्रित नियोजन: जनरल अॅडमिनिस्ट्रेशन ऑफ स्पोर्ट (GAS) हे सर्वोच्च शरीर आहे. ते थेट केंद्रीय सरकारच्या नियंत्रणाखाली काम करते. प्रांतीय स्पोर्ट्स ब्युरोज, राष्ट्रीय प्रशिक्षण केंद्रे आणि स्पोर्ट्स मॅनेजमेंट सेंटर्स यांचे नेटवर्क आहे.
• मेडल-रिच स्पोर्ट्सवर लक्ष: चीनने अशा खेळांवर लक्ष केंद्रित केले ज्यात पदके जास्त असतात आणि स्पर्धा तुलनेने कमी असते - जिम्नॅस्टिक्स, डायव्हिंग, टेबल टेनिस, बॅडमिंटन, वेटलिफ्टिंग, शूटिंग, स्विमिंग इ. “प्रोजेक्ट ११९” हा एक महत्त्वाचा कार्यक्रम होता, ज्यात पदकांची संख्या वाढवण्यासाठी विशिष्ट खेळ निवडले गेले.
• राष्ट्रीय खेळ (National Games): चीनमध्ये दर चार वर्षांनी राष्ट्रीय खेळ होतात. हे ऑलिंपिकचीच छोटी आवृत्ती असते. प्रांतांना पदकांसाठी प्रोत्साहन दिले जाते. यामुळे स्थानिक स्तरावर स्पर्धा आणि गुंतवणूक वाढते.
• अवाढव्य गुंतवणूक: २०२३ मध्ये चीनने क्रीडा क्षेत्रात सुमारे ३.२ अब्ज डॉलर खर्च केले. भारताचा वार्षिक क्रीडा बजेट सुमारे ३७६-४५० दशलक्ष डॉलर इतकाच आहे. चीनचा खर्च भारताच्या तुलनेत अनेक पट जास्त आहे.
• इन्फ्रास्ट्रक्चर: चीनकडे सुमारे २००० आंतरराष्ट्रीय दर्जाची क्रीडा सुविधा आहेत. भारताकडे हे प्रमाण खूपच कमी आहे (सुमारे १००).

चीनची प्रणाली कठोर आहे. मुलांना लहानपणापासून कठोर प्रशिक्षण दिले जाते, कौटुंबिक जीवन मर्यादित होते आणि यश हेच अंतिम ध्येय असते. या प्रणालीवर अनेक नैतिक प्रश्न उपस्थित केले जातात, पण परिणाम स्पष्ट आहेत - चीन ऑलिंपिकमध्ये सातत्याने अव्वल स्थान मिळवतो.

३. भारताचे क्रीडा धोरण: विकेंद्रित, क्रिकेट-प्रभावित आणि बदलत्या दिशेने

भारताचे क्रीडा क्षेत्र पारंपरिकपणे विकेंद्रित, संघटनेच्या कमतरतेने ग्रस्त आणि क्रिकेटच्या प्रचंड प्रभावाखाली होते. अनेक वर्षे भारत “क्रिकेट राष्ट्र” म्हणून ओळखला जात होता. इतर खेळांकडे दुर्लक्ष होते.

ऐतिहासिक समस्या:

• क्रीडा संघटनांमध्ये राजकारण, भ्रष्टाचार आणि अकार्यक्षमता.
• शाळा-महाविद्यालयांमध्ये क्रीडा पायाभूत सुविधा अपुरी.
• वैज्ञानिक प्रशिक्षण, स्पोर्ट्स सायन्स आणि पोषण यांचा अभाव.
• ग्रामीण भागातील प्रतिभा ओळखण्याची यंत्रणा कमजोर.
• बजेटची कमतरता.

अलीकडील सकारात्मक बदल:

१. खेळो इंडिया (Khelo India) २०१८ मध्ये सुरू झालेला हा कार्यक्रम ग्रासरूट पातळीवर प्रतिभा शोधण्यासाठी आहे. जिल्हा, राज्य आणि राष्ट्रीय स्तरावर स्पर्धा, प्रशिक्षण केंद्रे आणि शिष्यवृत्ती. अलीकडेच “खेळो इंडिया रिव्हॅम्प्ड स्कीम” अंतर्गत २०२६-३१ साठी ३६,४१ कोटी रुपये मंजूर करण्यात आले आहेत. खेळाडूंची संख्या जवळजवळ १० पटीने वाढवण्याचे उद्दिष्ट आहे.

२. टार्गेट ऑलिंपिक पोडियम स्कीम (TOPS) २०१४ मध्ये सुरू झालेली ही योजना उच्चस्तरीय खेळाडूंना आर्थिक, वैज्ञानिक आणि आंतरराष्ट्रीय प्रशिक्षण सहाय्य देते. नीरज चोप्रा, मनु भाकर, पी.व्ही. सिंधू यांसारख्या खेळाडूंना याचा फायदा झाला.

३. नॅशनल स्पोर्ट्स पॉलिसी / खेळो भारत नीती २०२५ ही नवीन धोरणे भारताला जागतिक क्रीडा शक्ती बनवण्याचे उद्दिष्ट ठेवते. पाच मुख्य स्तंभ:

• जागतिक स्तरावर उत्कृष्टता
• क्रीडासंस्कृती वाढवणे
• आर्थिक विकास
• सामाजिक विकास
• तंत्रज्ञान आणि नवकल्पना

उद्दिष्टे स्पष्ट आहेत:

• २०३६ ऑलिंपिकमध्ये टॉप १०
• २०४८ ऑलिंपिकमध्ये टॉप ५
• २०३६ मध्ये १२-१४ सुवर्ण आणि एकूण ३०-३५ पदके
• २०४८ मध्ये ३५-४० सुवर्ण आणि एकूण ९०-१०० पदके

४. इतर उपक्रम स्पोर्ट्स अथॉरिटी ऑफ इंडिया (SAI) च्या केंद्रांचे बळकटीकरण, राष्ट्रीय क्रीडा संघटनांना अधिक मदत, स्पोर्ट्स सायन्स आणि टेक्नॉलॉजीचा वापर, आणि २०३६ ऑलिंपिक आयोजनाचे स्वप्न.

४. चीन पुढे का आहे? - मुख्य कारणे

१. केंद्रित आणि दीर्घकालीन नियोजन चीनने १९८० च्या दशकापासूनच ऑलिंपिक यशासाठी पद्धतशीर काम सुरू केले. भारत मात्र अनेकदा “अ‍ॅड-हॉक” पद्धतीने काम करत होता.

२. लवकर प्रतिभा शोध आणि कठोर प्रशिक्षण चीन ४-५ वर्षांच्या मुलांना ओळखतो. भारत अनेकदा १४-१६ वर्षांनंतर लक्ष देतो. तोपर्यंत अनेक प्रतिभा गमावल्या जातात.

३. गुंतवणुकीचा फरक चीनचा क्रीडा खर्च भारताच्या तुलनेत खूप जास्त. फक्त इन्फ्रास्ट्रक्चरवरच चीनने प्रचंड गुंतवणूक केली आहे.

४. मेडल-केंद्रित धोरण चीनने पदके मिळण्याची शक्यता जास्त असलेल्या खेळांवर लक्ष केंद्रित केले. भारत अनेकदा लोकप्रियतेवर अवलंबून राहिला (क्रिकेट, हॉकी).

५. राजकीय इच्छाशक्ती चीनसाठी ऑलिंपिक यश हे राष्ट्रीय प्रतिष्ठेचे प्रतीक आहे. सरकार थेट सहभागी होते. भारतात क्रीडा अनेकदा दुय्यम प्राधान्य राहिले.

६. स्पोर्ट्स सायन्स आणि तंत्रज्ञान चीनने आधुनिक प्रशिक्षण पद्धती, पोषण, सायकोलॉजी आणि डेटा अॅनालिटिक्सचा मोठ्या प्रमाणात वापर केला.

५. भारत मागे का आहे? - मुख्य अडथळे

१. क्रिकेटचे वर्चस्व क्रिकेटने इतर खेळांना सावलीत ठेवले. पैसा, लक्ष आणि प्रेरणा क्रिकेटकडेच जात होती.

२. संघटनात्मक कमतरता अनेक राष्ट्रीय क्रीडा संघटनांमध्ये राजकारण, भ्रष्टाचार आणि अकार्यक्षमता. खेळाडूंच्या हितापेक्षा पदाधिकारी अधिक महत्त्वाचे.

३. ग्रासरूट पातळीवरील कमकुवत पाया शाळांमध्ये क्रीडा मैदाने, प्रशिक्षक आणि नियमित स्पर्धांचा अभाव. ग्रामीण भागातील प्रतिभा ओळखण्याची यंत्रणा अपुरी.

४. वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा अभाव वर्षानुवर्षे प्रशिक्षण हे “अनुभव” आणि “मेहनत” यावर अवलंबून होते. स्पोर्ट्स सायन्स, बायोमेकॅनिक्स, पोषण आणि मानसशास्त्र यांचा वापर मर्यादित होता.

५. इन्फ्रास्ट्रक्चर आणि बजेट आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या सुविधा फारच कमी. अनेक खेळाडूंना खासगी खर्चाने प्रशिक्षण घ्यावे लागते.

६. सांस्कृतिक दृष्टिकोन क्रीडा करण्याला “भविष्यातील करिअर” म्हणून पाहिले जात नव्हते. पालक अभ्यासावरच भर देत.

६. तुलनात्मक दृष्टिकोन: प्रणाली vs. वैयक्तिक प्रतिभा

चीनचे यश हे प्रणालीचे फलित आहे. वैयक्तिक प्रतिभा प्रणालीतून निघते. भारताचे यश अनेकदा वैयक्तिक प्रतिभा आणि कौटुंबिक बलिदानाचे फलित आहे. नीरज चोप्रा, अभिनव बिंद्रा, पी.व्ही. सिंधू, सायना नेहवाल, मिल्खा सिंह यांसारख्या खेळाडूंनी प्रणालीच्या अभावातही यश मिळवले. पण एका देशाला सातत्याने पदके हवी असतील तर प्रणाली आवश्यक आहे.

७. भविष्यातील दिशा: भारत काय शिकू शकतो?

चीनची कठोर प्रणाली भारत पूर्णपणे कॉपी करू शकत नाही. लोकशाही, वैयक्तिक स्वातंत्र्य आणि सांस्कृतिक विविधता यामुळे. पण काही गोष्टी शिकता येतील:

• लवकर प्रतिभा शोध (९-१२ वर्षे)
• शाळा-क्रीडा एकात्मता (नेशनल एज्युकेशन पॉलिसी २०२० सोबत)
• मेडल-रिच स्पोर्ट्सवर लक्ष
• स्पोर्ट्स सायन्स आणि तंत्रज्ञानाचा वापर
• राज्य आणि केंद्र यांच्यात समन्वय
• क्रीडा संघटनांचे सुशासन

भारताने अलीकडे चांगली सुरुवात केली आहे. खेळो इंडिया, टॉप्स, नवीन राष्ट्रीय क्रीडा धोरण आणि २०३६ ऑलिंपिकचे स्वप्न हे सकारात्मक संकेत आहेत. पण याला सातत्य, पारदर्शकता आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन हवा.

८. निष्कर्ष: अंतर कमी करण्याचा मार्ग

चीन आणि भारत यांच्यातील क्रीडा फरक हा केवळ पदकांचा फरक नाही. तो दोन वेगवेगळ्या राष्ट्रीय प्राधान्यांचा, दोन वेगवेगळ्या प्रणालींचा आणि दोन वेगवेगळ्या विचारसरणींचा फरक आहे. चीनने क्रीडाला राष्ट्रीय प्रतिष्ठेचे प्रतीक बनवले. भारताने मात्र क्रीडाला “अतिरिक्त” म्हणून पाहिले.

आज भारत बदलत आहे. युवा लोकसंख्या, वाढती अर्थव्यवस्था, राजकीय इच्छाशक्ती आणि नव्या धोरणांमुळे संधी आहे. २०३६ आणि २०४८ ची उद्दिष्टे महत्वाकांक्षी आहेत, पण अशक्य नाहीत. गरज आहे दीर्घकालीन नियोजन, सातत्य आणि खेळाडू-केंद्रित दृष्टिकोनाची.

क्रीडा ही फक्त पदके नाही. ती राष्ट्राच्या आरोग्याची, शिस्तीची आणि एकात्मतेची कसोटी आहे. चीनने ही कसोटी उत्तीर्ण केली. भारत आता या कसोटीला सामोरे जात आहे. यश येईल की नाही, हे आपल्या धोरणांच्या अंमलबजावणीवर अवलंबून आहे.