Regime Change म्हणजे काय? राजकीय व्यवस्थेच्या बदलाचा संपूर्ण इतिहास आणि सत्य

Regime Change म्हणजे नेमके काय? Regime चा अर्थ, प्रकार, आंतरराष्ट्रीय राजकारणातील भूमिका आणि इराण, इराक, चिली, लिबियासह महत्त्वाची ऐतिहासिक उदाहरणे सविस्तर समजून घ्या.

राजकारण आणि आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या जगात काही शब्द इतके शक्तिशाली आणि वादग्रस्त आहेत की ते केवळ एखाद्या देशाचे भवितव्यच नव्हे तर संपूर्ण प्रदेशाचे भूराजकीय समीकरण बदलून टाकतात. “Regime Change” हा असाच एक शब्द आहे. गेल्या काही दशकांत तो अमेरिकी अध्यक्षांच्या भाषणांतून, संयुक्त राष्ट्रांच्या चर्चांतून आणि जागतिक माध्यमांतून वारंवार ऐकू येतो. पण आता हा शब्द भारतातही जोरकसपणे समोर येत आहे. हा शब्द नेमका काय दर्शवितो? तो फक्त सत्ताबदल आहे की त्याहून खोलवरची व्यवस्थाबदल? या ब्लॉगमध्ये आपण Regime Change ची संकल्पना, Regime चा अर्थ, शब्दाची उत्पत्ती, राजकीय पद्धतींचे प्रकार, आंतरराष्ट्रीय राजकारणातील अर्थ आणि ऐतिहासिक उदाहरणे सविस्तरपणे समजून घेऊया.

भारतात “Regime Change” हा शब्द सध्या (ऑक्टोबर २०२६) मोठ्या प्रमाणात चर्चेत आला आहे. यामागील मुख्य कारण म्हणजे निवडणूक आयोगाच्या Special Intensive Revision (SIR) प्रक्रियेविरोधात सुरू असलेले आंदोलन आणि त्यातून झालेले राजकीय वक्तव्य.

मुख्य घटनाक्रम

1. दिल्ली आणि इतर ठिकाणी मतदार यादीतील दुरुस्ती (SIR) आणि मुख्य निवडणूक आयुक्त ज्ञानेश कुमार यांच्या राजीनाम्याची मागणी करून आंदोलने सुरू होती. यात Cockroach Janta Party (CJP) आणि काही विद्यार्थी संघटनांचाही सहभाग होता.
2. वकील-कार्यकर्ता प्रशांत भूषण यांनी पत्रकार परिषदेत म्हटले, की “ही लढाई आता Regime Change साठी आहे. हो, आम्हाला Regime Change हवे आहे. यात काय चुकीचे आहे?”
3. AISA च्या नेत्या नेहा बोरा यांनी बांगलादेशातील Gen-Z आंदोलनाचा उल्लेख करत म्हटले की, “बांगलादेशने आम्हाला मार्ग दाखवला आहे.” (बांगलादेशात २०२४ मध्ये विद्यार्थी आंदोलनाने शेख हसीना यांची सत्ता संपवली होती.)

दोन्ही बाजूंची भूमिका

सत्ताधारी भाजप या वक्तव्यांना “बांगलादेश-स्टाइल Regime Change” चा कारस्थान म्हणून पाहत आहे.

संरक्षणमंत्री राजनाथ सिंह, किरेन रिजिजू आणि इतर नेत्यांनी आरोप केला, की विरोधी पक्ष निवडणुकीऐवजी रस्त्यावरील आंदोलन, अराजकता आणि परकीय प्रेरणेने सत्ता उलथून टाकण्याचा प्रयत्न करीत आहे. त्यांनी “भारत हा बांगलादेश किंवा फ्रान्स नाही” असे सांगत लोकशाहीत सत्ताबदल फक्त मतपेट्यांद्वारेच होईल, असा मुद्दा मांडला.

विरोधी पक्ष (काँग्रेस आणि इतर) या आरोपांना फेटाळत आहेत.

त्यांचे म्हणणे आहे, की लोकशाहीत सरकार बदलणे (regime change) ही सामान्य आणि घटनात्मक प्रक्रिया आहे. प्रशांत भूषण, पवन खेडा, पी. चिदंबरम, शशी थरूर आदींनी सांगितले, की ते शांततापूर्ण आंदोलन आणि निवडणुकीद्वारे सत्ताबदलाची मागणी करीत आहेत. “Vote Chor Gaddi Chhod”सारख्या घोषणा आणि मतदार यादीतील कथित अनियमितता हे त्यांचे मुख्य मुद्दे आहेत. काहींनी भाजपला स्मरण करून दिले, की, पूर्वी भाजप स्वतःही “सत्ता उलथून टाका” अशा भाषेत बोलत असे.

Regime म्हणजे नेमके काय?

राजकीय विज्ञानात “Regime” हा शब्द केवळ सध्याच्या सरकार किंवा नेत्यांसाठी वापरला जात नाही. Regime म्हणजे सत्तेची मूलभूत रचना, नियम, संस्था आणि नियमनांचा संच. म्हणजेच कोण सत्ता धारण करेल, ती कशी वापरली जाईल, नागरिकांचे हक्क कसे संरक्षित होतील किंवा दडपले जातील आणि सत्तेचे हस्तांतरण कसे होईल याबाबतचे मूलभूत तत्त्व आणि संस्थात्मक चौकट. सरकार बदलणे म्हणजे निवडणुकीत एक पक्षाकडून दुसऱ्या पक्षाकडे सत्ता जाणे; पण Regime Change म्हणजे त्या खेळाचे नियमच बदलणे.

उदाहरणार्थ, ब्रिटनमध्ये पंतप्रधान बदलणे म्हणजे सरकार बदल; पण संवैधानिक राजेशाही आणि संसदीय लोकशाहीची संपूर्ण चौकट तीच राहते. याउलट, इराणमध्ये १९७९ मध्ये शाहची राजेशाही संपून इस्लामी प्रजासत्ताक स्थापन झाले, ते Regime Change होते. कारण सत्तेची स्रोत, कायद्याचे स्वरूप आणि नागरिक-राज्य संबंध मूलतः बदलले. अॅरिस्टॉटलपासून आधुनिक तुलनात्मक राजकारणापर्यंत Regime ची व्याख्या “who rules and how” या प्रश्नाभोवती फिरते. Juan Linz सारख्या अभ्यासकांनी लोकशाही, अधिनायकवादी आणि एकाधिकारशाही अशा मुख्य श्रेणींमध्ये Regime चे वर्गीकरण केले आहे. थोडक्यात, Regime ही राजकीय व्यवस्थेची आत्मा आहे; सरकार केवळ त्याचा बाह्यरूप.

Regime Change म्हणजे काय?

Regime Change म्हणजे एका राजकीय व्यवस्थेची जागा दुसऱ्या व्यवस्थेने घेणे. हे बदल अंशतः जबरदस्तीने किंवा दडपशाहीने घडवून आणले जाऊ शकते. विकिपीडिया आणि राजकीय शास्त्रातील परिभाषेनुसार, हे सामान्यतः लक्ष्य देशाच्या सार्वभौमत्वाचे उल्लंघन मानले जाते, विशेषतः जेव्हा ते बाह्य हस्तक्षेपाद्वारे होते. Regime Change दोन मुख्य प्रकारांत विभागले जाते:

• आंतरिक Regime Change: क्रांती, लष्करी बंड किंवा जनआंदोलनाद्वारे देशांतर्गत घडणारा बदल. फ्रेंच क्रांती, रशियन क्रांती आणि इराणी क्रांती यांची उदाहरणे आहेत.
• परकीय लादलेला Regime Change (Foreign-Imposed Regime Change - FIRC): दुसऱ्या देशाने लष्करी हस्तक्षेप, गुप्त कारवाया किंवा आर्थिक दबावाने सत्ताबदल घडवणे. दुसऱ्या महायुद्धानंतर जर्मनी आणि जपानमधील बदल किंवा २००३ मधील इराक आक्रमण यात येतात.

महत्त्वाचे म्हणजे, केवळ नेता बदलणे Regime Change नव्हे. जर मूलभूत नियम आणि संस्था बदलल्या नाहीत तर तो फक्त “change in government” आहे. AP Comparative Government च्या अभ्यासक्रमातही हा फरक स्पष्ट केला जातो: Regime ही मूलभूत खेळाची नियमपद्धती आहे; सरकार ती खेळणारे खेळाडू.

उदाहरण 1: निवडणुकीतून सत्ताबदल

एखाद्या देशात लोकशाही सरकारच्या जागी दुसरे सरकार निवडून येते. हा सामान्य सत्ताबदल असतो; त्याला प्रत्येक वेळी Regime Change म्हणत नाहीत.

उदाहरण 2: क्रांतीतून राजवट बदलणे

एखाद्या देशातील जनआंदोलनामुळे हुकूमशहा सत्तेवरून हटतो आणि त्यानंतर शासनव्यवस्था बदलते. हे Regime Change चे ठळक उदाहरण आहे.

उदाहरण 3: लष्करी उठाव

लष्कर निवडून आलेले सरकार हटवून सत्ता ताब्यात घेते. यामुळे सत्ताव्यवस्थेत बदल झाल्यास त्याला Regime Change म्हणता येते.

भारतात Regime Change वरून का इतका वाद?

राजकीय विज्ञानात “Regime Change” म्हणजे केवळ सरकार बदल नव्हे, तर संपूर्ण राजकीय व्यवस्थेचा बदल. भारतात तो सध्या “मोदी सरकार बदला” या अर्थाने वापरला जात आहे. त्यामुळे तो संवेदनशील ठरला.

बांगलादेश आणि नेपाळचा संदर्भ: शेजारील देशांत Gen-Z आंदोलनांनी सत्ताबदल घडवला. त्यामुळे भारतातही अशाच पद्धतीची भीती किंवा आरोप झाले.

राजकीय तणाव : २०२४ च्या निवडणुकीनंतर आणि आगामी राजकीय वातावरणात विरोधी पक्ष रस्त्यावर सक्रिय झाले आहेत, तर सत्ताधारी पक्ष त्याला “अराजकतेची साजिश” म्हणजेच एक कारस्थान म्हणून चित्रित करीत आहे.

थोडक्यात, हा शब्द चर्चेत आला कारण एका बाजूने तो “लोकशाही हक्क” म्हणून मांडला जात आहे, तर दुसऱ्या बाजूने तो “संवैधानिक मार्ग सोडून सत्ता हस्तगत करण्याचा प्रयत्न” म्हणून पाहिला जात आहे. सध्या हा वाद दिल्लीतील आंदोलने, माध्यमे आणि सोशल मीडियावर जोरात सुरू आहे.

राजकीय अर्थाने Regime Change शब्दाची उत्पत्ती आणि विकास

“Regime Change” हा शब्द इंग्रजीत किमान १९२० च्या दशकापासून वापरला जात आहे. ऑक्सफर्ड इंग्लिश डिक्शनरीनुसार त्याचा सर्वांत जुना उल्लेख १९२५ च्या आसपास आढळतो. सुरुवातीला तो अधिक सामान्य अर्थाने संस्थात्मक किंवा आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थेतील बदलासाठी वापरला जात असे. उदाहरणार्थ, ब्रेटन वुड्स प्रणालीचा अंत किंवा आर्थिक धोरणांमधील मोठे बदल.

मात्र, शीतयुद्धानंतर आणि विशेषतः १९९० नंतर हा शब्द परराष्ट्र धोरणाच्या साधनाच्या रूपात लोकप्रिय झाला. Ronald Reagan यांनी लिबियातील गद्दाफीच्या विरोधात Regime Change ची भाषा वापरली होती. Bill Clinton आणि George W. Bush यांनी सद्दाम हुसेनच्या इराकबद्दल वारंवार हा शब्द वापरला. २१व्या शतकात तो “regime change wars” या संकल्पनेशी जोडला गेला. अकादमिक क्षेत्रात John Owen सारख्या अभ्यासकांनी जबरदस्तीने Regime Promotion च्या ऐतिहासिक लाटा अभ्यासलेल्या आहेत - कॅथोलिक विरुद्ध प्रोटेस्टंट संघर्षापासून लोकशाही प्रसार किंवा कम्युनिझम विरोधापर्यंत.

आज हा शब्द दोन अर्थाने वापरला जातो: एक म्हणजे वैज्ञानिक-तौलनिक राजकारणात व्यवस्था बदलाचे विश्लेषण, आणि दुसरा म्हणजे महाशक्तींचे परराष्ट्र धोरण साधन. पहिला अर्थ तटस्थ आहे; दुसरा अनेकदा सार्वभौमत्व, आंतरराष्ट्रीय कायदा आणि नैतिकतेच्या प्रश्नांना जन्म देतो.

राजकीय Regime चे प्रकार

Regime चे वर्गीकरण अनेक पद्धतींनी केले जाते. अॅरिस्टॉटलने सत्ताधारकांच्या संख्येनुसार आणि हितसंबंधानुसार सहा प्रकार सांगितले होते: राजेशाही (एक चांगला राजा), अरिस्टोक्रसी (गुणवान थोडे), पॉलिटी (अनेक जणांचे चांगले शासन) आणि त्यांचे विकृत रूप - टायरनी, ऑलिगार्की आणि लोकशाही (जेव्हा ती भीडशाही होते).

आंतरराष्ट्रीय राजकारणात Regime Change चा अर्थ

आंतरराष्ट्रीय राजकारणात हा शब्द अनेकदा अधिक विशिष्ट अर्थाने वापरला जातो.

Regime Change Policy म्हणजे दुसऱ्या देशातील सत्ताधारी राजवट बदलण्याचे उद्दिष्ट ठेवणारे धोरण.

हे वेगवेगळ्या प्रकारे घडू शकते:

• लोकशाही आंदोलनांना पाठिंबा देऊन
• आर्थिक किंवा राजनैतिक दबाव टाकून
• बंडखोर गटांना मदत करून
• लष्करी हस्तक्षेप करून
• थेट आक्रमण करून विद्यमान राजवट हटवून

यातील प्रत्येक कृतीचे स्वरूप, कायदेशीर वैधता आणि राजकीय परिणाम वेगवेगळे असतात. त्यामुळे Regime Change हा शब्द वापरला म्हणजे लष्करी हस्तक्षेपच झाला, असे समजू नये.

आधुनिक वर्गीकरण अधिक सूक्ष्म आहे:

1. Democratic Regime - लोकशाही राजवट
2. Authoritarian Regime - हुकूमशाही किंवा एकाधिकारशाही राजवट
3. Military Regime - लष्करी राजवट
4. Communist Regime - साम्यवादी राजवट
5. Theocratic Regime - धर्माधारित राजवट

लक्षात घ्या: Regime आणि Government या शब्दांचा अर्थ जवळचा असला, तरी ते पूर्णपणे समान नाहीत.

English शब्द...................मराठी अर्थ............................नेमका अर्थ

Government...................सरकार.................................देशाचा कारभार चालवणारे सत्ताधारी

Regime...........................राजवट / सत्ताव्यवस्था............सत्ता चालवण्याची व्यापक पद्धत आणि सत्तेची रचना

Administration................प्रशासन................................कारभार चालवण्याची यंत्रणा किंवा कार्यपद्धती

Ruler................................शासक.................................सत्ता चालवणारी व्यक्ती

उदाहरण: लोकशाही देशात निवडणुकीनंतर पंतप्रधान बदलले, तरी लोकशाही व्यवस्था कायम असेल, तर प्रत्येक वेळी त्याला Regime Change म्हणणे योग्य ठरणार नाही.

• लोकशाही Regime:

1. लिबरल डेमोक्रसी: निवडणुका + नागरी स्वातंत्र्य + कायद्याचे राज्य (जर्मनी, जपान, अमेरिका).
2. इलेक्टोरल डेमोक्रसी: निवडणुका मुक्त असतात, पण संस्थात्मक नियंत्रण कमकुवत असू शकते.

• अधिनायकवादी (Authoritarian) : सत्ता एका नेत्यात किंवा छोट्या गटात केंद्रित, विरोध दडपला जातो पण पूर्ण नियंत्रण नसते (उदाहरण: अनेक लष्करी शासन).
• एकाधिकारशाही (Totalitarian): नागरिकांच्या सर्व पैलूंवर पूर्ण नियंत्रण – विचार, अर्थव्यवस्था, समाज (नाझी जर्मनी, स्टॅलिनचा सोव्हिएत युनियन, उत्तर कोरिया).
• हायब्रिड Regime: लोकशाही आणि अधिनायकवादाचे मिश्रण. निवडणुका होतात पण त्या अन्याय्य, माध्यम नियंत्रित (इलेक्टोरल ऑटोक्रसी).

V-Dem (Varieties of Democracy) प्रकल्पाने जगाला चार श्रेणींत विभागले आहे : Closed Autocracy, Electoral Autocracy, Electoral Democracy आणि Liberal Democracy. आज जगात इलेक्टोरल ऑटोक्रसी सर्वाधिक सामान्य झाल्या आहेत. राजेशाही, सैन्य शासन, पक्ष-आधारित शासन आणि वैयक्तिक (Personalist) शासन हेही अधिनायकवादी उपप्रकार आहेत.

या प्रकारांमधील बदल म्हणजे Regime Change. उदाहरणार्थ, लष्करी शासन ते लोकशाही संक्रमण, किंवा लोकशाही ते अधिनायकवाद.

आंतरराष्ट्रीय राजकारणात Regime Change चा अर्थ

आंतरराष्ट्रीय संबंधांत Regime Change बहुधा परकीय लादलेल्या बदलाशी संबंधित आहे. हे सार्वभौमत्वाच्या तत्त्वाचे उल्लंघन मानले जाते कारण संयुक्त राष्ट्रांच्या सनदेनुसार देशांच्या अंतर्गत बाबींत हस्तक्षेप करणे सामान्यतः निषिद्ध आहे. तरीही महाशक्तींनी हे साधन वारंवार वापरले आहे.

शीतयुद्धात अमेरिका आणि सोव्हिएत युनियन या दोघांनीही गुप्त आणि खुले हस्तक्षेप केले. अमेरिकेने लॅटिन अमेरिका, मध्य पूर्व आणि आशियात अनेकदा “anti-communist” किंवा “pro-democracy” नावाखाली हस्तक्षेप केले. सोव्हिएत युनियनने पूर्व युरोप आणि अफगाणिस्तानात. १९४५ नंतर यशस्वी FIRC चे सुमारे दोन डझन उदाहरणे आहेत असे काही अभ्यासक सांगतात. Alexander Downes च्या आकडेवारीनुसार, १८१६ ते २०११ दरम्यान १२० नेत्यांना परकीय हस्तक्षेपाने काढून टाकण्यात आले.

आंतरराष्ट्रीय कायद्यात Regime Change साठी स्पष्ट परवानगी नाही. मानवतावादी हस्तक्षेप किंवा Responsibility to Protect (R2P) सारख्या संकल्पनांनी काही वेळा त्याला आधार दिला जातो, पण बहुतेकदा ते वादग्रस्त ठरते. लिबिया २०११ मध्ये UN सुरक्षा परिषदेच्या ठरावानंतर हस्तक्षेप झाला, पण नंतर तो Regime Change मध्ये रूपांतरित झाला आणि परिणाम दीर्घकालीन अस्थिरता ठरला. अनेक अभ्यास दाखवतात, की FIRC बहुधा नागरी युद्ध, दडपशाही वाढवणे, लोकशाही कमी होणे आणि दीर्घकालीन राष्ट्रबांधणीची गरज निर्माण करते. यशस्वी उदाहरणे (जसे युद्धोत्तर जर्मनी-जपान) अपवादात्मक होती. कारण तेथे पूर्वीची संस्थात्मक क्षमता, आर्थिक विकास आणि पूर्ण लष्करी प्रभाव होता.

Regime Change ची ऐतिहासिक उदाहरणे

इतिहास Regime Change ने भरलेला आहे. काही प्रमुख उदाहरणे पाहूया.

आंतरिक उदाहरणे:

• फ्रेंच क्रांती (१७८९): राजेशाही संपवून प्रजासत्ताक आणि नंतर नेपोलियनची सत्ता. युरोपातील राजकीय विचारांना आकार दिला.
• रशियन क्रांती (१९१७): झारशाही संपवून बोल्शेविक सत्ता आणि नंतर सोव्हिएत युनियन.
• इराणी क्रांती (१९७९): शाहची राजेशाही संपवून इस्लामी प्रजासत्ताक. मोसाददेग यांचा १९५३ चा पाडाव आणि त्यानंतरची दडपशाही या क्रांतीला कारणीभूत ठरली. ही मोठ्या प्रमाणावरील राजवटबदलाची घटना होती.
• इराक (2003): अमेरिकेच्या नेतृत्वाखालील आक्रमणानंतर सद्दाम हुसेन यांची राजवट संपुष्टात आली. हे Regime Change चे प्रसिद्ध उदाहरण मानले जाते.
• इजिप्त (2011): जनआंदोलनामुळे राष्ट्राध्यक्ष होस्नी मुबारक यांना पद सोडावे लागले. ही सत्ताबदलाची महत्त्वाची घटना होती; मात्र त्यानंतरची राजकीय व्यवस्था अनेक टप्प्यांत बदलली.
• १९८९-९१: पूर्व युरोप आणि सोव्हिएत युनियनचा पतन. बर्लिन भिंतीच्या पडझडीपासून कम्युनिस्ट Regime चे मोठ्या प्रमाणात रूपांतर.
• अरब स्प्रिंग (२०१०-१२): ट्यूनिशिया, इजिप्त, लिबिया, सीरिया. काही ठिकाणी संक्रमण, काही ठिकाणी गृहयुद्ध.

परकीय लादलेली उदाहरणे:

• दुसऱ्या महायुद्धानंतर : जर्मनी, जपान आणि इटलीमधील फॅसिस्ट/नाझी Regime संपवून लोकशाही स्थापना. हे तुलनेने यशस्वी ठरले. कारण पूर्ण प्रभाव आणि दीर्घकालीन पुनर्बांधणी.
• इराण १९५३: CIA आणि ब्रिटिश MI6 च्या मदतीने मोहम्मद मोसाददेग यांचा पाडाव आणि शाहची पुनर्स्थापना. तेल राष्ट्रीयीकरणाच्या पार्श्वभूमीवर. दीर्घकालीन परिणाम: १९७९ ची इस्लामी क्रांती आणि अमेरिका-इराण शत्रुत्व.
• ग्वाटेमाला १९५४: जॅकोबो अर्बेन्झ यांचा पाडाव. त्यानंतर दशके लष्करी शासन आणि गृहयुद्ध.
• चिली १९७३: सॅल्व्हादोर अलेन्दे यांची निवडून आलेली सरकार लष्करी बंडाने संपवली. ऑगस्टो पिनोशे यांचे १७ वर्षांचे शासन, हजारो मृत्यू आणि अदृश्य.
• पनामा १९८९: मॅन्युएल नोरिएगा यांचा पाडाव.
• अफगाणिस्तान २००१ आणि इराक २००३: तालिबान आणि सद्दाम हुसेन यांचा पाडाव. दोन्ही ठिकाणी दीर्घ युद्ध, अस्थिरता आणि अमेरिकेच्या माघारीनंतर (अफगाणिस्तानात २०२१) जुनी शक्ती पुन्हा सत्तेवर.
• लिबिया २०११: गद्दाफी यांचा पाडाव. देश अजूनही गृहयुद्ध आणि अस्थिरतेत.
• शीतयुद्धात सोव्हिएत हस्तक्षेप: हंगेरी १९५६, चेकोस्लोव्हाकिया १९६८, अफगाणिस्तान १९७९. याशिवाय ब्राझील १९६४, अनेक आफ्रिकी आणि आशियाई देशांत हस्तक्षेप झाले.

अभ्यासांनुसार अमेरिकेच्या २८ Regime Change प्रयत्नांपैकी फक्त ३ मध्ये दीर्घकाळ टिकणारी लोकशाही निर्माण झाली. बहुतेक वेळा परिणाम नागरी संघर्ष, दडपशाही वाढणे आणि हस्तक्षेपकर्त्यासाठी खर्चिक राष्ट्रबांधणी होते.

Regime Change चे परिणाम आणि आधुनिक संदर्भ

Regime Change चे अल्पकालीन यश दीर्घकालीन अपयशात बदलू शकते. यशस्वी प्रकरणांत पूर्वीची संस्थात्मक क्षमता, आर्थिक विकास आणि स्थानिक स्वीकृती महत्त्वाची असते. अपयशी प्रकरणांत सत्ता रिक्तता, जातीय/धार्मिक संघर्ष आणि बाह्य हस्तक्षेपाविरुद्ध प्रतिक्रिया निर्माण होते. आजही व्हेनेझुएला, इराण, उत्तर कोरिया यांसारख्या देशांबाबत Regime Change ची चर्चा सुरू असते, पण इराक-अफगाणिस्तान-लिबियाच्या अनुभवांनी अनेक राजकारण्यांना सावध केले आहे.

आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थेत सार्वभौमत्व, गैरहस्तक्षेप आणि मानवी हक्क यांच्यात ताण आहे. लोकशाही शांतता सिद्धान्त (Democratic Peace Theory) सांगतो, की लोकशाही देश एकमेकांशी युद्ध करीत नाहीत. त्यामुळे Regime Change चे समर्थन केले जाते. प्रत्यक्षात बाह्य हस्तक्षेपाद्वारे लोकशाही लादणे अनेकदा उलट परिणाम देते.

Regime Change ही केवळ सत्ताबदलाची घटना नसून राजकीय व्यवस्थेच्या आत्म्याचा बदल आहे. Regime म्हणजे सत्तेची मूलभूत चौकट; Regime Change म्हणजे त्या चौकटीचे रूपांतर - क्रांतीने, बंडाने किंवा परकीय बळाने. शब्दाची उत्पत्ती २०व्या शतकात झाली असली तरी संकल्पना प्राचीन आहे. आंतरराष्ट्रीय राजकारणात तो महाशक्तींचे साधन बनला आहे, पण त्याचे यश अपवादात्मक आणि अपयश वारंवार आहे.

इतिहास सांगतो, की टिकाऊ बदल स्थानिक शक्ती, संस्थात्मक तयारी आणि दीर्घकालीन वचनबद्धतेतून येतात. बाह्य जबरदस्तीने लादलेले बदल अनेकदा नव्या समस्यांना जन्म देतात. आजच्या बहुध्रुवीय जगात Regime Change ची चर्चा सुरूच राहील, पण त्याचे परिणाम समजून घेणे आवश्यक आहे. राजकीय व्यवस्था बदलणे सोपे दिसते; ती टिकवणे आणि नागरिकांच्या हिताची बनवणे मात्र अत्यंत अवघड आहे. या विषयाचे सखोल आकलन केवळ भूतकाळ समजून घेण्यासाठीच नाही तर भविष्यातील धोरणे ठरवण्यासाठीही आवश्यक आहे.

एक महत्त्वाचा फरक:

1. Government Change - सरकार बदलणे.
2. Regime Change - राजवट किंवा सत्ताव्यवस्थेत मूलभूत बदल घडवणे.
3. Regime Change Operation - राजवट बदलण्यासाठी राबवली जाणारी मोहीम किंवा कारवाई.

शेवटी, Regime म्हणजे केवळ एखादी व्यक्ती किंवा सरकार नव्हे; तर सत्ता कोणाकडे आहे आणि ती कशा प्रकारे चालवली जाते, याची व्यापक व्यवस्था. त्यामुळे Regime Change हा शब्द साध्या सत्ताबदलापेक्षा अधिक व्यापक अर्थाने वापरला जातो.